W listopadzie br. minie 9. rocznica wprowadzenia za mury białostockiego aresztu pierwszego kuratora penitencjarnego.
W listopadzie br. minie 9. rocznica wprowadzenia za mury białostockiego aresztu pierwszego kuratora penitencjarnego. Dokładnie 2 listopada 1993 r. kurator zawodowy Sądu Rejonowego w Białymstoku zaczęła wdrażać ideę kuratora penitencjarnego do resocjalizacyjnej praktyki.
Wspominając genezę powstania instytucji kuratora penitencjarnego, nie można nie zauważyć pewnego logicznego ciągu w dążeniu twórców tej idei do zmiany sposobu spojrzenia na całą kuratelę. Wydaje się, że to właśnie chęć zmiany roli kuratora w systemie penitencjarnym była głównym motorem pobudzającym zachodzące zmiany. Główną osią napędzającą była myśl, że Służba Więzienna nie może mieć monopolu na resocjalizacje. Niestety, mimo istniejących w kodyfikacjach z 1969 r. możliwości wykorzystania innych kar niż izolacyjne, w praktyce kara pozbawienia wolności jako najbardziej ˝efektowna˝, a nie ˝efektywna˝ była stosowana powszechnie w stosunku do kar nieizolacyjnych. W krytyce takiej praktyki można szukać genezy inspiracji powstania instytucji kuratora penitencjarnego. Innym czynnikiem sprzyjającym powstaniu koncepcji kuratora penitencjarnego była chęć, niejednokrotnie już wyrażana poprzez środowisko kuratorskie, zmiany roli kuratora w procesie poprawy z czysto kontrolno-sprawozdawczej na wychowawczo-wspomagającą proces readaptacji skazanego w jego środowisku. Wydaje się, że koncepcje te zostały w znacznej mierze odzwierciedlone w treści ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych, obowiązującej z pewnymi wyjątkami od dnia 1 stycznia 2002 r. Dzięki tej ustawie uzyskała prawne umocowanie obecność kuratorów w jednostkach penitencjarnych (art. 3 ust. 1), znalazło się też w niej formalne uprawnienie kuratorów do wstępu do tych jednostek (art. 9 pkt 1) i - co najważniejsze - wśród zadań przez nich realizowanych na pierwszym miejscu wskazano na zadania wychowawczo-resocjalizacyjne związane z wykonywaniem orzeczeń sądu. Proces tworzenia idei kuratora penitencjarnego kształtował się w oparciu o różnorodne kontakty środowiska kuratorskiego i penitencjarnego. Relacje te rozwijały się na przestrzeni bez mała 20-30 lat.
Kurator reprezentuje inne spojrzenie na problem resocjalizacji czy funkcjonowania więzienia. Przenosi akcent oddziaływań resocjalizacyjnych z ˝centrum˝ zakładu karnego na jego ˝obrzeża˝ czy poza mury nie tylko dlatego, że kuratorzy włączają się w proces resocjalizacji, ale dlatego, że proces resocjalizacji jest inicjowany w zakładzie karnym i kontynuowany w warunkach wolnościowych. Kurator penitencjarny spełnia też inne funkcje obserwowane w praktyce, od kiedy pojawił się w rzeczywistości więziennej. Można go scharakteryzować jako mediatora - kurator dość często podejmuje się prowadzenia rozmów w sytuacjach spornych pomiędzy skazanym a rodziną. Jest również stabilizatorem, kiedy poprzez kontakty redukujące frustracje wpływa pozytywnie na atmosferę panującą wśród osadzonych. Bezstronność i niezależność od administracji jednostki penitencjarnej jawią się znamionami osoby godnej zaufania, której obecność w areszcie jest materialnym przejawem społecznej kontroli.
Aktualnie w Areszcie Śledczym w Białymstoku dzięki życzliwości prezesa Sądu Okręgowego w Białymstoku dyżur pełni jeden kurator penitencjarny dwa razy w tygodniu. Zgodnie z zakresem czynności kuratora zawodowego dla dorosłych na stanowisku kuratora penitencjarnego obejmuje on działaniami skazanych, którym komisja penitencjarna lub sąd penitencjarny wyznaczyły okres niezbędny do przygotowania ich do życia po zwolnieniu, na mocy art. 164 § 1 i 2 K.k.w. Delegację prawną do kontaktowania się kuratora penitencjarnego ze skazanymi daje także art. 102 pkt 7 K.k.w. Kurator sprawuje też dozory własne, często kontynuuje pracę ze skazanymi przygotowywanymi do wolności już w jednostce penitencjarnej.
Działalność kuratora może być adresowana do różnych współpracujących z nim podmiotów:
1) sąd penitencjarny,
2) Służba Więzienna,
3) kuratorzy zawodowi,
4) skazany,
5) rodzina skazanego,
6) inne instytucje.
Wachlarz działań kuratora jest bardzo różnorodny. Prócz form działań typowych dla wychowawcy, kurator uzupełnia swój warsztat pracy technikami typowymi dla pracy kuratorów. Wynikają z tego dla kuratora określone zadania:
1) przeprowadzanie wywiadów,
2) doradztwo i wspomaganie osadzonego,
3) diagnoza i prognoza,
4) działania postpenitencjarne.
Zadania kuratora penitencjarnego możemy posegregować ze względu na ich cel. Sądzę, że możemy wyróżnić kilka istotnych celów pracy kuratora:
1) wychowawczy,
2) informacyjny,
3) wprowadzający do probacji.
W Areszcie Śledczym w Białymstoku kurator penitencjarny ma możliwość brania udziału w odprawach penitencjarnych i przedstawiania swoich wniosków, uwag i zastrzeżeń co do współpracy z działem penitencjarnym. Z uwagi na specyfikę jednostki programami zwolnieniowymi obejmowani są skazani, generalnie z 2 oddziałów: kobiecego i pracy nakładczej. Wychowawcy tych oddziałów mają w zakresach czynności obowiązek współpracy z kuratorem w tym względzie. Są też przypadki przygotowywania skazanych do zwolnienia w trybie art. 164 § 1 i 2 z innych oddziałów.
Tak usytuowana pozycja kuratora penitencjarnego w Areszcie Śledczym w Białymstoku daje konkretne, wymierne korzyści dla procesu wykonywania kary pozbawienia wolności i readaptacji społecznej skazanych. Zmienił też własne oblicze z kuratora ˝nadzorcy˝ na osobę otwartą na problemy skazanego. Tym samym kurator penitencjarny poprzez swoje oddziaływanie w jednostce stworzył nowy wizerunek kuratorów. Dla skazanego nie jawi się jako osoba kontrolująca, ale wspomagająca. Udrożnił się kontakt kuratora sądowego z podopiecznym. Kurator penitencjarny poprzez swoją pracę stał się ˝zaczynem˝ do oddziaływań probacyjnych. Pragnę wyrazić myśl, że kontynuowanie pracy kuratora penitencjarnego na terenie Aresztu Śledczego w Białymstoku wydaje się ze wszech miar celowe i pożądane. Mając powyższe na uwadze, uprzejmie proszę o udzielenie odpowiedzi na pytanie: Kiedy kierowany przez pana resort przeznaczy środki na zatrudnienie kuratorów penitencjarnych w Areszcie Śledczym w Białymstoku?
Poseł Barbara Ciruk
Białystok, dnia 9 września 2002 r.