do ministra finansów Szanowny Panie Ministrze! Zwracam się z interpelacją w sprawie wykrytych przez
do ministra finansów
Szanowny Panie Ministrze! Zwracam się z interpelacją w sprawie wykrytych przez NIK istotnych nieprawidłowości, nadużyć finansowych oraz niegospodarności w dysponowaniu środkami publicznymi przez Fundusz Składkowego Ubezpieczenia Społecznego Rolników.
Zakończona w listopadzie 2002 roku przez NIK kontrola w Biurze Zarządu Funduszu Składkowego Ubezpieczenia Społecznego Rolników wykryła szereg istotnych nieprawidłowości, nadużyć finansowych oraz niegospodarności w dysponowaniu środkami publicznymi przez fundusz składkowy oraz jego biuro zarządu.
Przeprowadzona kontrola wykryła między innymi to, iż w latach 1995-2001 majątek funduszu składkowego systematycznie powiększał się. Suma bilansowa zwiększyła się ze 185,6 mln zł do 630,0 mln zł (o 239%), a kapitały własne ze 174,0 mln zł do 614,5 mln zł (o 253%). Podstawowym źródłem wzrostu majątku funduszu składkowego były nadwyżki składek nad wypłacanymi świadczeniami. W latach 1999-2001 rzeczywiście wpływy ze składek i odsetek od składek wyniosły łącznie 1947,5 mln zł. Po odjęciu 104,3 mln zł obowiązkowych odpisów na fundusze KRUS oraz 1587,4 mln zł wypłaconych świadczeń pozostała nadwyżka wynosząca 255,9 mln zł, która w ocenie NIK narusza art. 77 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, stanowiący, że składki na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie powinny zapewnić pełne pokrycie jego wydatków oraz odpowiedniej części odpisów.
Majątek funduszu składkowego był powiększany przez inwestowanie skumulowanej nadwyżki składek nad świadczeniami w nieruchomości, papiery wartościowe i lokaty bankowe. W pierwszych latach działalności znaczna część inwestycji dokonanych przez fundusz składkowy przekraczała nadany mu zakres uprawnień. Tak więc do 31 grudnia 1996 r. przepis art. 77 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowił, że ˝fundusz składkowy tworzy się ze składek na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie˝. W § 1 ust. 2 zarządzenia w sprawie gospodarki finansowej KRUS wymieniono zamkniętą listę przychodów i rozchodów funduszu składkowego. Przepis ten nie przewidywał ani zakupu, ani uzyskiwania przychodów z nieruchomości i papierów wartościowych. Jedynym wymienionym tam przychodem, związanym z posiadaniem nadwyżki kapitałów, było uzyskiwanie odsetek od środków na rachunkach bankowych. Dopiero wprowadzona z dniem 1 stycznia 1997 r. nowelizacja art. 77 ust. 2 ww. ustawy stanowi, że fundusz składkowy tworzy się - oprócz ww. składek - także z innych źródeł określonych w statucie funduszu, który dopiero przewidywał m.in. dokonywanie inwestycji kapitałowych oraz nabywanie nieruchomości. Inwestowanie przez fundusz składkowy w nieruchomości i papiery wartościowe miało miejsce także przed wspomnianą powyżej nowelizacją.
W latach 1997-2001 fundusz kupił 41,65% udziałów w Towarzystwie Ubezpieczeń Wzajemnych (TUW) za kwotę 7100 tys. zł. Posiadanie tych udziałów nie daje możliwości proporcjonalnie dużego wpływu na decyzje towarzystwa z uwagi na kurialną metodę wyboru jego rady nadzorczej. Ze względu na straty ponoszone przez TUW, wycena bilansowa jego udziałów posiadanych przez fundusz na koniec 2001 r. została obniżona do 4615 tys. zł - oznacza to stratę Funduszu na tej inwestycji ok. 2,5 mln zł. Zakupienie w lutym 2001 r. udziałów w TUW za 600 tys. zł nie było poprzedzone uchwałą rady nadzorczej wyrażającą zgodę na tę transakcję. co było sprzeczne z § 7 pkt 2 statutu funduszu.
Na podstawie art. 66 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, środki funduszu mogą być przeznaczone na inicjowanie i wspieranie rozwoju ubezpieczeń dla rolników i członków ich rodzin, prowadzonych przez towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych. Jedynym ubezpieczycielem, który uzyskiwał wsparcie z ww. tytułu, był TUW. W latach 1997-2001 towarzystwo otrzymało kwotę 9765 tys. zł. Zgodnie z art. 66 ust. 2 ww. ustawy, zakres i zasady udzielania pomocy oraz limity wydatków kasy na ten cel określa prezes KRUS w porozumieniu z Radą Rolników lub na jej wniosek. Zasad udzielania i wykorzystywania przez TUW środków z funduszu nie określono. Nie zawarto również z towarzystwem umowy bądź porozumienia, których postanowienia gwarantowałyby rzeczywiste wspieranie ubezpieczeń rolników i członków ich rodzin.
W poprzednich latach wskaźnik kosztów administracyjnych w stosunku do składki ubezpieczeniowej był w TUW około 2 razy wyższy od średniej w zakładach ubezpieczeniowych prowadzących podobną działalność. Jednocześnie niższy od średniej był w TUW wskaźnik wysokości wypłacanych odszkodowań w stosunku do uzyskiwanej składki. Dane te wskazują, że ponoszone w poprzednich latach przez TUW straty finansowe wynikały przede wszystkim z wysokich kosztów administracyjnych, a udzielana przez fundusz składkowy pomoc finansowa mogła pomagać w pokrywaniu tych strat, zamiast obniżać składki osób ubezpieczonych, w tym ewentualnie rolników. Największy udział w portfelu ubezpieczeniowym TUW miały polisy pojazdów.
Przedstawione przykłady świadczą o tym, że fundusz składkowy systematycznie naruszał przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, dotyczące sposobu gromadzenia i wydatkowania środków finansowych na cele publiczne, a wskutek czego i art. 216 Konstytucji RP.
Jak wynika z raportu NIK, kolejnym ˝udanym˝ sposobem lokowania środków publicznych administrowanych przez fundusz było założenie 7 lipca 2001 r. Centrum Rozwoju Systemów Medycznych SA w Warszawie (CRSM). Kapitał akcyjny wynosił 4,1 mln zł i składał się z 4100 akcji o wartości nominalnej 1000 za sztukę. Fundusz składkowy był założycielem CRSM i wpłacił gotówkę 3100 tys. zł w zamian za 3100 akcji, co stanowiło 75,6% kapitału, pozostałe 1000 akcji objęła Agencja Rozwoju Przemysłu SA. Według § 5 i 6 statutu CRSM, celem jego działalności jest ˝prowadzenie przedsiębiorstwa zarobkowego w kraju i za granicą (...) w zakresie świadczeń zdrowotnych i promocji zdrowia, w szczególności w zakresie wysokospecjalistycznych usług diagnostycznych organizowanych w sieci zakładów opieki zdrowotnej˝. Dotychczas CRSM nie podjęło działalności statutowej, dla której zostało powołane. Rachunek zysków i strat za 2001 r. objął 3-miesięczny okres działalności CRSM od 1 października do 31 grudnia 2001 r. Spółka poniosła stratę w wysokości 27 784 zł. Z 231 396 zł kosztów operacyjnych 200 281 zł stanowiły wynagrodzenia dla 2 członków zarządu, 5 członków rady nadzorczej i 1 pracownika CRSM. Dyrektor funduszu składkowego jest członkiem zarządu, a jeden z pracowników należy do Rady Nadzorczej CRSM. Całość przychodów spółki stanowiły odsetki z lokat bankowych. W bilansie na dzień 31 grudnia 2001 r. suma aktywów wyniosła 4 258 251 zł, z tego 4 188 868 zł stanowiły lokaty bankowe, 27 487 zł - należności i roszczenia, a 25 646 zł - wartości niematerialne i prawne, na poczet których zaliczono koszty organizacji spółki. Na dzień 31 września 2002 r. wysokość lokal bankowych CRSM obniżyła się do 3 800 000 zł, co może świadczyć o tym, że w ciągu pierwszych 3 kwartałów 2002 r. wydatki spółki były znacznie wyższe niż jej dochody z lokat bankowych.
Urząd Kontroli Skarbowej w Warszawie (UKS), po przeprowadzonej w funduszu składkowym kontroli, stwierdził m.in., że nabycie przez Fundusz akcji CRSM SA w trybie umowy cywilnoprawnej narusza art. 216 Konstytucji RP.
Rada nadzorcza funduszu w dniu 29 stycznia 2002 r. i 5 marca 2002 r. podjęła dwie uchwały w sprawie objęcia przez Fundusz nowej emisji akcji CRSM serii B za 12 mln zł oraz udzielenie czterem związkom i organizacjom rolniczym 4 mln zł zwrotnej pomocy na zakup ww. akcji. Natomiast w dniu 24 września 2002 r. Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy CRSM podjęło uchwałę o podwyższeniu o 2200 tys. zł kapitału zakładowego spółki w drodze emisji akcji serii B. Cenę emisyjną akcji ustalono na 1000 zł za sztukę. Zgodnie z uchwałą walnego zgromadzenia, Zarząd CRSM skieruje ofertę nabycia całej emisji akcji do Towarzystwa Ubezpieczeń Wzajemnych TUW. Akcje serii B mają być uprzywilejowane co do głosu w stosunku 1 do 2. Ewentualna realizacja omawianej uchwały pozwoliłaby TUW uzyskać większość głosów na walnym zgromadzeniu i przejąć CRSM po zaniżonej cenie.
Przytoczone przykłady istotnych nieprawidłowości, nadużyć finansowych oraz niegospodarności w dysponowaniu środkami publicznymi przez fundusz składkowy są tylko ˝wierzchołkiem góry lodowej˝ nieprawidłowości wykazanych w sprawozdaniu NIK.
Powyższe działania funduszu składkowego naruszają, w mojej ocenie, nie tylko przepisy ustawowe określające zasady gospodarowania środkami publicznymi i Konstytucję RP, a także przepisy Kodeksu karnego oraz Kodeksu karnego skarbowego, ponieważ - w mojej ocenie - są działaniami na szkodę interesu publicznego oraz uszczuplenia finansów publicznych.
W związku z powyższym zwracam się do pana ministra o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
Czy minister finansów podjął określone działania w celu wyjaśnienia zarzutów NIK co do nieprawidłowego dysponowania środkami publicznymi przez Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników oraz pociągnięcia do odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych osób odpowiedzialnych za ten stan rzeczy, a jeżeli nie, to czy minister finansów podejmie takie działania?
do ministra rolnictwa i rozwoju wsi
Szanowny Panie Ministrze! Zwracam się z interpelacją w sprawie wykrytych przez NIK istotnych nieprawidłowości, nadużyć finansowych oraz niegospodarności w dysponowaniu środkami publicznymi przez Fundusz Składkowego Ubezpieczenia Społecznego Rolników oraz jego Biuro Zarządu.
Zakończona w listopadzie 2002 roku przez NIK kontrola w Biurze Zarządu Funduszu Składkowego Ubezpieczenia Społecznego Rolników wykryła szereg istotnych nieprawidłowości, nadużyć finansowych oraz niegospodarności w dysponowaniu środkami publicznymi przez fundusz składkowy oraz jego biuro zarządu.
Fundusz składkowy powstał w 19991 r. jako posiadający osobowość prawną, ale w całości administrowany przez KRUS. W 1997 r. w wyniku nowelizacji ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, powołano Biuro Zarządu Funduszu Składkowego, działające jako jednostka samodzielna w stosunku do KRUS. Podstawą do powołania biura zarządu był § 13 statutu funduszu oraz art. 77 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, mówiący o finansowaniu kosztów zarządzania funduszem składkowym z jego środków. Ustawa i statut funduszu nie określają organizacyjnego umiejscowienia biura. Natomiast obowiązujący § 5 ust. 3 statutu KRUS stanowi, że obsługę techniczno-biurową funduszu składkowego zapewnia centrala KRUS. Oddziały regionalne nadal prowadzą obsługę pobierania składek oraz przyznawania wypłaty świadczeń, zgodnie z art. 41 i 48 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.
Koszty zarządzania funduszem, związane z powstaniem biura zarządu, systematycznie wzrastały. W latach 1997-2001 wynosiły one kolejno: 659,5 tys. zł, 1447,5 tys. zł, 1940,5 tys. zł, 2264,9 tys. zł i 3091,7 tys. zł. W wydatkach tych największy udział miały wynagrodzenia pracowników. Według rachunków zysków i strat, wyniosły one w latach 1999-2001 kolejno: 1 387 260 zł, 1 533 314 zł i 1 859 563 zł. W I półroczu 2002 r. szczególnie wzrosły wynagrodzenia z tytułów umów zlecenia i o dzieło, których koszt wyniósł łącznie 144,5 tys. zł i był o przeszło 1/3 wyższy niż w całym 2001 r. Umowy te dotyczyły przede wszystkim obsługi prawnej. Przykładowo, w 2002 r. obowiązują dwie stałe umowy na doradztwo w zakresie prawa Unii Europejskiej i ubezpieczeń rolnych, płatne miesięcznie po 4300 zł brutto każda. Ww. zlecenia nie wiązały się z wykonywaniem konkretnych opracowań prawnych. Osobom tym zapłacono 13 000 zł za trzy opracowania prawne na podstawie osobnych umów o dzieło.
W połowie 2002 r. przeciętna liczba pracowników zatrudnionych w funduszu wynosiła 14,68 osoby i była 2,8 razy wyższa niż w pierwszym roku działalności biura. W październiku 2002 r. fundusz zatrudniał na umowę o pracę 20 osób. Tak duży wzrost zatrudnienia nie był, zdaniem NIK, uzasadniony zakresem działań realizowanych przez biuro zarządu, które przejęło od KRUS ograniczony zakres obowiązków. Stanowiska tworzone w funduszu często powielają działalność jednostek organizacyjnych KRUS. W ocenie NIK niegospodarne jest przejmowanie przez fundusz składkowy prowadzenia inwestycji i remontów w swoich nieruchomościach. Kasa, będąca bezpośrednio użytkownikiem i administratorem tych nieruchomości, posiada własne służby nadzorowania prac inwestycyjnych i remontowych oraz dotychczas realizowała zadania z tego zakresu.
Wynagrodzenia pracowników funduszu za I półrocze 2002 r. wyniosły, bez składki na ubezpieczenie społeczne, 996,0 tys. zł. W stosunku do przeciętnego zatrudnienia w tym okresie wynagrodzenie wyniosło 11 308 zł i było przeszło 5 razy wyższe niż pracowników KRUS.
Powierzchnia lokalu wynajmowanego na potrzeby biura zarządu zwiększyła się w latach 1998-2001 z 57 m2 do 258 m2, czyli bardziej niż wielkość zatrudnienia. Miesięczny czynsz za wynajem lokalu biura zarządu wzrósł z 1824 USD w 1998 r. do 7455 USD (bez VAT) w 2001 r. Koszty ponoszone z tego tytułu wyniosły 370,7 tys. zł w 2001 r. i 222,6 tys. zł w I połowie 2002 r.
Kontrola NIK wykazała znaczny wzrost kosztów zarządzania funduszem. Tak więc wydatki na Radę Rolników wzrosły z 586 470 zł w 1999 r. do 903 872 w 2000 r. i 1 282 810 zł w 2001 r. Ponadto na obsługę 7 członków Rrady nadzorczej funduszu składkowego wydano 203 937 zł w 1999 r., 265 295 zł w 2000 r., 319 057 zł w 2001 r. i 199 604 zł w I półroczu 2002 r. Średnia miesięczna kwota wydatków na członka rady nadzorczej wzrosła z 2428 zł w 1999 r. do 4752 zł w I półroczu 2002 r.
Tak znaczny wzrost kosztów zarządzania funduszem składkowym i wydatków ponoszonych na obie rady, świadczy o braku dyscypliny finansowej. W ocenie NIK sprzyja temu fakt, iż nadzór nad funduszem sprawują organy, które same korzystają z jego środków, bowiem Rada Rolników i rada nadzorcza funduszu dysponują środkami uzyskanymi z obowiązkowych składek rolników. Ponieważ rolnicy płacący składki nie wybierali bezpośrednio składu ww. organów, dlatego nie mogą tu być zastosowane kryteria nadzoru właścicielskiego, lecz dyscyplina wydatków związanych z wykorzystywaniem środków publicznych.
W ocenie NIK, działania rady nadzorczej funduszu składkowego nie służyły oszczędnemu i celowemu gospodarowaniu jego środkami, ponieważ:
- wysokie zarobki pracowników biura zarządu funduszu, a także stosunkowo wysoka liczba zatrudnionych tam osób wynikały pośrednio z regulaminów dotyczących: organizacji biura zarządu, zasad wynagradzania jego pracowników oraz funduszu nagród, które rada nadzorcza zatwierdziła swymi uchwałami. Uprawnienia rady nadzorczej w tych sprawach określa § 12 ust. 3 pkt 4 statutu funduszu, zgodnie z którym ˝do kompetencji rady nadzorczej należy (...) ustalanie zasad organizacji biura zarządu funduszu składkowego i zasad wynagradzania jego pracowników˝. W regulaminie wynagrodzeń sama płaca zasadnicza została ustalona do wysokości 8-krotnych przeciętnych miesięcznych wynagrodzeń w sektorze przedsiębiorstw;
- uchwały rady nadzorczej dotyczyły najczęściej wyrażenia zgody na udzielenie wsparcia organizacjom społecznym, związkom zawodowym rolników, osobom fizycznym, KRUS i innym podmiotom. Ilość takich uchwał wzrosła z 3 w 2000 r. do 26 w 2001 r. i 21 w okresie od 1 stycznia do 20 października 2002 r. Podejmowano je przede wszystkim w oparciu o § 3 pkt 10 statutu funduszu. Uchwały te miały jedynie charakter niewiążących opinii dla zarządu, niemniej w 2001 r. były z reguły wykonywane i stanowiły istotną przyczynę wzrostu wydatków funduszu. Zarząd nie zrealizował jeszcze części uchwał podjętych w 2002 r. Przykładowo, dotyczy to uchwały rady nadzorczej nr 3/2002, podjętej w dniu 5 marca 2002 r., o wyrażeniu zgody na przeznaczenie do 3,5% dochodów własnych funduszu składkowego osiągniętych w 2001 r. na prowadzenie badań przesiewowych oraz uchwały nr 4/2002, w której rada wyraża zgodę na objęcie przez fundusz składkowy nowej emisji akcji serii B Centrum Rozwoju Systemów Medycznych SA w wysokości 12 mln zł.
Przytoczone przykłady istotnych nieprawidłowości, nadużyć finansowych, braku dyscypliny finansowej oraz niecelowości w dysponowaniu środkami publicznymi przez fundusz składkowy oraz jego organy, są tylko ˝wierzchołkiem góry lodowej˝ nieprawidłowości wykazanych w sprawozdaniu NIK, przedłożonym w dniu 16 stycznia 2003 r. członkom sejmowej Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
W związku z powyższym, zwracam się do pana ministra o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
1. Czy prezes KRUS, pełniący funkcję zarządu Funduszu Składkowego Ubezpieczenia Społecznego Rolników informował ministra rolnictwa i rozwoju wsi, jako swego przełożonego, o rzeczywistym stanie spraw w funduszu składkowym?
2. Czy minister rolnictwa i rozwoju wsi podejmie przewidziane w ustawie działania w celu ukarania osób odpowiedzialnych za brak dyscypliny finansowej oraz niecelowe i bezprawne administrowanie środkami publicznymi?
3. Czy minister rolnictwa i rozwoju wsi podjął wcześniej odpowiednie działania, aby zapobiec przedstawionym w wynikach kontroli NIK nadużyciom w administrowaniu środkami publicznymi przez Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników?
Z poważaniem
Poseł Ryszard Nowak
Warszawa, dnia 28 stycznia 2003 r.